بالندگی انسانی در شعر آیینی

نوشتاری از حجت الاسلام و المسلمین ابوالقاسم یعقوبی،  قائم مقام نمایند‌ه ولی فقیه د‌ر استان خراسان شمالی و امام جمعه محترم بجنورد درباره‌ی ادبیات آیینی؛

در آموزه‌های دینی شعر شعبه‌ای از حکمت است. شاعر آیینی با قطب‌نمای شریعت محمدی (ص) و در چهارچوب ارزش‌های دینی، در گام اول خلوت می‌گزیند و حاصل خلوت نشینی‌اش در جلوت به شکل شعر فاخر و ناظر بر سبک زندگی اسلامی و انسانی تجلی می‌کند. بالندگی فردی و اجتماعی و رویش و رشد، نگاه  واقع‌بینانه به حوزه‌های زندگی، نشانه‌ی شعر متعهد و متعالی و شاعر متدین و واقع‌نگر است.

قرآن مجید شاعران را به دو گروه تقسیم می‌کند:

الف- شاعرانی بی‌تعهد که به هر وادی و زمینه‌ای ورود پیدا می‌کنند و پایبندی به آنچه می‌سرایند، ندارند؛ ستایش چاپلوسانه و نکوهش  ویرانگر و توصیف ابتذال آفرینی و ترویج هرزه‌گرایی، وجهه همت آنان است.

ب- شاعران متعهد و آیینی که قرآن آنها را با چهار ویژگی معرفی کرده است:

1) باورمندی به مبدأ عالم هستی و مظاهر آن و ایمان به معاد

2) پایبندی به رفتارهای شایسته و انجام عمل‌های صالح

3 ) زیستن در فضای یاد الهی و الهام گرفتن از اشراق‌ها در سرودن اشعار و معنویت‌گستری در ادبیات آیینی

4) نشان دادن راه‌های برون‌رفت از سلطه‌ی ستمگران و یاری دادن به مظلومان در جهت رسیدن به پیروزی و بسترسازی دگرگونی اجتماعی برای آنانکه صدای یاری طلبی‌شان را بلند کرده‌اند و در انتظار لبیک هستند. همه این پیام‌ها از إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَکَرُوا اللَّهَ کَثِیراً وَانتَصَرُوا مِن بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ (شعراء، 227) به دست می‌آید.

 شعر ابزاری در دسترس عموم برای ارتقای آگاهی و پرورش عقلانی جامعه است. شعر رسانه‌ای است کم‌هزینه و پُرپیام. از این رو در زمان جاهلیت پیش از اسلام، تنها هنر موجود در آن عصر، هنر سرودن اشعار با آهنگ‌های گوناگون و فراز و فرودهای فنی و تحریک کننده حیوان‌ها در طی راه‌های طولانی و برانگیختن انسان‌ها در مقاصد قبیله ای به‌شمار می‌رفت. البته محتوای اشعار جاهلی رشد و رقایی به دنبال نداشت، بیشتر توصیف اندام زنان و ترسیم حیوان‌های تیزرو و شمشیرهای برنده و مانند آن بود.

پیامبر اسلام(صلوات‌الله‌علیه) وائمه معصومین (علیهماالسلام) از صنعت شعر در جهت رشد محاسن و مکارم اخلاقی بهره گرفتند و می‌توان گفت انقلاب محتوایی در این هنر به وجود آوردند. نگاه شاعران کوته‌بین و ظاهرنگر را ژرفا بخشیدند و دید آنان را از فرش به عرش و از ملک به ملکوت پیوند زدند. شاعرانی که در عصر ظهور اسلام و در دوران بعثت و مقطع امامت به منصه ظهور رسیدند؛ موضوعات آسمانی و معنوی و انسانی را در قالب همان اشعار با اشراب مضامینی بلند و انسان پرور به فرهنگ دینی تزریق و ترویج کردند.

به همین جهت در تاریخ پس از بعثت شاهد این تحول چشمگیر هستیم که مسائل کلامی و معرفتی و اخلاقی با شیوه‌ای هنرمندانه و در قالب اشعاری زیبا و دلنشین به جامعه انسانی منتقل شده است. کتاب شریف «الغدیر» از علامه امینی نمونه‌ای گویا از این دست اشعار و شاعرانی است که موضوع کلامی «امامت» را به زیبایی توانسته‌اند در تاریخ نهادینه و ماندگار سازند.

مروری بر اشعار سروده شده در عصر پیامبر (صلوات‌الله‌علیه) و پیشوایان معصوم (علیهماالسلام) این واقعیت را به اثبات می‌رساند که سنت صِلَه دادن معصومان به شاعران نیز در همین راستا قابل تحلیل است.

بی تردید ادبیات آیینی در گسترش معروف‌ها و پیشگیری از منکرها سهم بسزایی داشته و دارد. در سیل تهاجم فرهنگی دشمنان و شبیخون و غارت فرهنگی آنان، ادبیات آیینی به‌ویژه اشعار ارزش گستر و فرهنگ‌ساز نقش بی‌بدیلی دارند.

اندکی درنگ در گلستان و بوستان سعدی، غزل‌های نغز و دلنشین حافظ، دیوان صائب و شهریار و نیز آثار شاعران متعهد معاصر به شایستگی نشان می‌دهد که نقش این هنرمندان در کُند کردن جریان فرهنگی ابتذال و غیرت‌سوز نقشی کلیدی و اساسی بوده است.

یکی از میدان‌های پررنگ و پر اثر ادبیات آیینی ترسیم سبک زندگی اسلامی است که مقام معظم رهبری بر آن پافشاری و پیگیری چشمگیری داشته و دارند. گاهی یک قطعه ادبی یا یک مصرع از یک شعر انقلاب روحی و اجتماعی می‌آفرینند.

چو وا نمی‌کنی گرهی تو خود گره مباش
گشاده‌‌روی باش چو دستت گشاده نیست
صائب در این شعر غوغا کرده است؛ نقش گره گشایی در زندگی و خوش اخلاقی و گشاده‌رویی را با زیبایی منتقل کرده است و یا دیگری می‌گوید:

آنچه شیران را کند روبه مزاج
احتیاج است، احتیاج است، احتیاج
آیا استقلال و عدم وابستگی به دیگران را در زندگی بهتر از این می‌توان ترسیم کرد؟

برگزاری جشنواره‌هایی از این دست بستر شکوفایی استعدادها را در زمینه ادبیات آیینی فراهم می‌سازد و چهره‌های ناشناخته را به جامعه هنری معرفی می‌نماید و از همه مهمتر اینکه فضای فرهنگی جامعه دینی را به سمت و سوی ارزش‌های دینی سوق می‌دهد. به یقین اینگونه نشست‌ها و گردهم‌آیی‌ها در تلطیف فضای فرهنگی و معنوی جامعه آثاری گرانبها و گرانسنگ دارد.

امید است استعداد‌های درخشان و ذوق‌های سرشار از هنر و ادب را شناسایی و سازماندهی نموده و استان «باب الرضا(علیه‌السلام)»  را به عنوان «گنجینه معرفت‌ها» به جهان معرفی و شناسایی نمایید.