دایرة المعارف سازهای ایران

 

معرفی کتاب

عنوان کتاب:
دایرة المعارف سازهای ایران ،در دو جلد . نویسنده محمدرضا درویشی . انتشارات ماهور.

این کتاب پژوهشی  حاصل بیش از 20 سال تحقیق و پژوهش محمد رضا درویشی است که بر اساس مستندات کهن و هنرمندان قدیمی و برجسته نواحی مختلف ایران نگارش شده است.چه بسا هم اکنون بسیاری از این هنرمندان در قید حیات نبوده و میراث فرهنگی با ارزشی از بین رفته باشد.

شرح اجمالی کتاب:
ساز شناسی یکی از مهمترین رشته های موسیقی است که شامل مطالعه سازهای موجود ،سازهای منسوخ شده ، تغییرات سازها در طول تاریخ ، تکنیک های ساز سازی ، مصالح بکار رفته در ساز ها ، ساز سازان و موضوعات دیگری می شود.از این رو اهمیت ساز شناسی در درک فرهنگ موسیقیایی هر کشور بسیار زیاد بوده ودر سیر تکاملی سازهای نسل های آینده راهنمای موثری خواهد بود.

کتاب "دایرة المعارف ساز های ایران" در دو جلد تالیف گردیده و هر جلد شامل بخشی خاص در زمینه سازشناسی است . در جلد اول به سازهای زهی ،مضرابی و آرشه ای پرداخته شده و در جلد دوم به سازهای کوبه ای که به دو شاخه اصلی"پوست صداها" و "خود صداها " تقسیم شده است.

در ابتدای هر جلد نام هنرمندان مورد استناد ،با توجه به استان ها  ، فهرست و سپس در مقدمه به اهمیت و پیدایش سازها ، سمبولیسم سازها ، سابقه رده بندی سازها  و شرح جدول ها و محاسبات فواصل دستان ها اشاره شده است.

در بخش معرفی سازها در بخش اول 16 ساز زهی زخمه ای (مضرابی) و در بخش دوم 16 ساز  زهی آرشه ای (کمانی) مورد بررسی قرار گرفته اند.

در بررسی هر ساز موضوعاتی که شرح داده می شوند شامل قسمت های زیر می باشد:
ابتدا نام وتصویر هر ساز مشخص و ناحیه متعلق به آن و شرحی در مورد خود ساز بیان می شود.در بخش بعدی در مورد ویژگی های ظاهری ساز ودر پی آن با نظام کوک و دستان بندی ساز آشنا می شویم. در واقع بخش دستان شناسی و نظام فواصل دستان ها جز اصلی ترین و تخصصی ترین قسمت این کتاب می باشد.

در ادامه به تکنیک های اجرایی هر ساز به تفکیک دست راست و دست چپ با اصطلاحات رایج آن اشاره می شود. همچنین نحوه آموزش ساز توسط هنرمندان شرح داده شده است.

بخش دیگر اختصاص به موارد و استفاده از ساز مورد نظر دارد و آن گاه نام قطعه ها و قسمت های مختلف ساز ، جدول اندازه های ساز ، واژه ها و ضرب المثل های مصطلح در مورد آن بیان می شود.

نقشه جغرافیایی که مربوط به پراکندگی سازها در مناطق مختلف کشور می باشد در پایان هر بخش آمده است.
از نکات مهم این کتاب بررسی دستان های ساز نوازندگان مشهور هر ساز در هر منطقه می باشد که با مقایسه ای فواصل تفاوت ها و تشابهات بین فواصل دستان ها در هر منطقه معلوم می شود .

 با توجه به توضیحات مختصری که ارائه شد اهمیت این کتاب مشخص می گردد و پژوهشگران موسیقی وعلاقمندان وسازسازان مرج بسیار ارزشمندی پیش روی خود خواهند داشت که می توانند استفاده شایانی از ان ببرند.لازم به ذکر است که این تالیف به چاپ چهارم رسیده و جلد سوم آن نیز در حال اتشار می باشد.

 لازم با یاد آوری است جلد اول این مجموعه در سال 2002 از طرف جامعه بین الملل اتنوموزیکولوژی ( S.E.M ) به عنوان بهترین کتاب سازشناسی سال در جهان شناخته شد .