رییس دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی از آهنگ نگران کننده رشد جمعیت در شرایط فعلی می گوید.

بر اساس پیش بینی سازمان ملل و با حفظ روند کنونی پس از سال 2045 رشد جمعیت ایران منفی خواهد شد

برای بررسی نتایجی که عدم باروری و باروری های دیر هنگام به دنبال دارند، به سراغ دکتر گلمکانی، رییس دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی رفتیم. او در این گفتگو علاوه بر اینکه خطرات ناشی از ناباروری را تشریح کرد، اشاره‌ای نیز به آهنگ نگران کننده‌ی رشد جمعیت در شرایط فعلی پرداخت و توجه مردم را به پیش‌بینی‌های سازمان‌های ملی و بین‌المللی به آینده جمعیت ایران، در صورتی که با روند کنونی رشد کند جلب کرد.

از نظر پزشکی عدم باروری یا باروری دیر هنگام چه مشکلاتی را برای والدین و فرزندان به دنبال خواهد داشت؟

بهترین سن باروری برای خانم‌ها سنین بین 20 تا 35 سال است. باروری در سنین بالاتر یا پایین‌تر از این، سلامت مادر و کودک را به خطر می‌اندازد. باروری در سنین کمتر از 20 یا 18 سال، زایمان‌های زودرس، خونریزی زیاد، کم وزنی نوزادان و مسمومیت‌های بارداری را به دنبال خواهد داشت. بارداری در سنین بیش از 35 سال نیز به دلیل اینکه مادر از جوانی به میانسالی وارد شده، باعث بیماری‌های زمینه‌ای مانند فشار خون، دیابت بارداری و غیره شده و ریسک مرگ و میر را نیز در نوزادان بالا می‌برد. در واقع می‌توان گفت که بارداری در سن بالا، شانس ایجاد برخی از بیماری‌های زمینه‌ای همچون مسمومیت‌های حاملگی را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، این بارداری‌ها ریسک ناهنجاری‌های مادرزادی چون سندروم دان را نیز افزایش می‌دهد. طبق آمار، اینگونه بارداری‌ها، تولد نوزادان با وزن کم و درصد بیشتر مرگ و میر آنها را به دنبال خواهد داشت. در آقایان نیز اقدام به فرزندآوری در سنین بیش از 40 سال، ناهنجاری‌های کروموزومی را افزایش می‌دهد. 

از سوی دیگر طبیعی است که بارداری در سنین جوانی، تعامل والدین با فرزندان را بهتر کرده و موجب تکامل شخصیتی بیشتری می‌شود. در واقع فرزندان با والدین جوان‌تر، خانواده‌ای معتدل‌تر دارند تا خانواده‌ای که پدر و مادر در آن در سنین بالاتری قرار دارند.

تأخیر در بارداری چه مشکلاتی را برای بارداری‌های بعدی ایجاد می‌کند؟

تأخیر در بارداری باعث نازایی ثانویه می‌گردد. باید اشاره شود که تأخیر 5 تا 6 ساله در فرزند آوری پس از ازدواج باعث این می‌شود که زوج سخت‌تر باردار شده و مجبور می‌شوند تا برای بارداری یک تا دوسال وقت بگذارند. به همین دلیل است که به زوج‌های جوان پیشنهاد می‌شود که در سنین جوانی و در صورتی که وضعیت زندگی ثابتی دارند و شرایطشان مهیا است، زمان فرزند آوری‌شان بیش از 5 سال نشود، چرا که پس از آن ریسک نازایی افزایش پیدا خواهد کرد.

ترکیب جمعیت ایران چگونه است و در صورت ادامه‌ی این روند، پیش‌بینی برای جمعیت ایران چگونه است؟

ترکیب جمعیت ایران بر اساس نتایج سرشماری سال 1390 بدین گونه است که جمعیت کودکان و نوجوانان (زیر 15 سال) 4/23 درصد، جوانان (29-15 سال) 5/31 درصد، میانسالان (64-30 سال) 3/39 درصد و سالمندان (65 به بالا) 7/5 درصد از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند. بر اساس آمار وزارت بهداشت نیز جمعیت سالمندان (60 سال و بالاتر) 2/8 درصد از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند. بر اساس هرم سنی جمعیت بیشترین میانگین سنی جمعیت در سنین 29-25 سال قرار دارند. از طرف دیگر میانگین سن ازدواج در آقایان 1/27 و در خانم‌ها 4/23 سال است که نتیجه‌ی بالا رفتن سن ازدواج و تأخیر در آن، کاهش متوسط تعداد فرزندان به دلیل محدودیت سن مطلوب برای فرزند آوری است. 

در صورت ادامه‌ی روند فعلی رشد جمعیت و کاهش نرخ باروری، در هرم سنی جمعیت، جمعیت جوان کشور به سمت رأس هرم حرکت کرده و در سال‌های آتی، جمعیت میانسال و به دنبال آن جمعیت سالمند افزایش خواهد یافت.

با توجه به پیش بینی‌های مرکز آمار ایران و با تداوم روند کنونی و رسیدن نرخ باروری به زیر 2 که برای هر کشور به مثابه تهدید سلامت محسوب می‌شود، بعد از دو نسل، نرخ رشد جمعیت به صفر می‌رسد. بر پایه‌ی گزارش‌های سازمان ملل از جمعیت، بین سال‌های 2035 تا 2045 جمعیت ایران در عدد 5/84 میلیون نفر متوقف شده و بعد از آن رشد منفی آغاز خواهد شد.

به نظر شما افزایش باروری چه تأثیری بر تحکیم خانواده و رسیدن به الگوی اسلامی ایرانی مد نظر مقام معظم رهبری دارد؟ 

زمانی که جوامع وارد دومین گذار جمعیتی می‌شوند، نظام ارزشی و نگرش آنها، به ویژه در زمینه‌ی ازدواج، تشکیل خانواده و نظام ارزشی فرزندان تغییر نموده و در این مرحله شکل سنتی تشکیل خانواده، تعریف سنتی نقش زنان و مردان در خانه و تعهدات و قیود خانوادگی نیز تغییر خواهد کرد. 

از طرفی با افزایش سن جمعیت و سالخوردگی آن، شکاف نسل‌ها اتفاق افتاده و بخش عظیمی از جمعیت سالمند بدون پشتوانه‌ی خانوادگی و حمایت بین نسلی خواهد ماند. اما اگر سطح باروری مطلوب باشد، نه تنها حمایت‌های بین نسلی خانوادگی تقویت خواهد شد، بلکه فشار اقتصادی کمتری به بخش‌های تأمین اجتماعی و صندوق‌های بازنشستگی وارد خواهد آمد، شبکه ارتباطی خویشاوندی تقویت شده و انسجام خانواده بیشتر می‌شود و یک خانواده سالم با روابط خانوادگی صمیمی می‌تواند بسیاری از آسیب‌های اجتماعی مانند اعتیاد، افسردگی، طلاق عاطفی، افراد غیر اجتماعی، خشونت، اضطراب و اختلال‌های روانی را مهار نماید.

با تأکیدات مقام معظم رهبری، مسأله ازدیاد نسل به یکی از سیاست‌های بالادستی حکومت تبدیل شده است. دلیل این تأکیدها به نظر شما چیست؟

سالخوردگی جمعیت یکی از پیامدهای گریز ناپذیر باروری پایین است و استمرار کاهش باروری تأثیر معنی داری بر افزایش شاخص سالخوردگی خواهد داشت. کاهش شاخص باروری کلی به زیر سطح جانشینی (1/2) از عوامل مهم تأثیر گذار بر روی این شاخص جمعیتی می‌باشد که پیش‌بینی می‌شود با ادامه‌ی این روند کاهش باروری، به طور متوسط 7 نفر سالمند بالای 65 سال به ازای هر 10 خانوار داشته باشیم.

یکی دیگر از پیامدهای باروری پایین تغییرات چشمگیر در ساختار سنی جمعیت است. در جریان گذار باروری از طرفی نسبت جمعیت زیر 15 سال به طور مستمر کاهش می‌یابد و از سوی دیگر، نسبت جمعیت 65 سال و بالاتر افزایش خواهد یافت.

از نتایج دیگر کاهش باروری تغییر در ساختار کلی جمعیت است که از جمله‌ی نتایج آن می‌توان به افزایش سن ازدواج، تأخیر در ازدواج (بیش از 11 میلیون دختر و پسر در آستانه‌ی ازدواج در کشور وجود دارند و بخش قابل توجهی از آنان در حال پشت سر گذاشتن سنین مناسب ازدواج و باروری هستند)، پدیده‌ی تک فرزندی و بحران ساختاری خانواده، تأخیر در تولد فرزند اول - فاصله‌ی طولانی فرزند اول و دوم و توقف فرزندآوری بعد از تولد دوم - افزایش نرخ تجرد گرایی و افزایش طلاق، کاهش حجم کلی جمعیت و کاهش بعد خانوار از 4 نفر به 5/3 نفر بر اساس آخرین آمار (بیشترین رشد جمعیت متعلق به مناطق پیرامونی است که در این مقوله اقشار ضعیف نرخ باروری بیشتری دارند و این امر در دراز مدت موجب بروز چالش‌های اقتصادی و فرهنگی در کشور خواهد شد) اشاره نمود.

در نهایت حفظ جوانی جمعیت یکی از اهداف مهم سخنان مقام معظم رهبری بوده است که در سخنرانی‌های خود به آن تأکید فراوان نموده‌اند در جملاتی چون «نسل جوان را باید حفظ نمود»، «مسأله‌ی 00000 جوان برای کشور یک مسأله‌ی اساسی و مهم و تعیین کننده است» و «کشور باید نگذارد که غلبه‌ی نسل جوان و نمای زیبای جوانی در کشور از بین برود».

به نظر شما اجرای برنامه‌های فرهنگی چه تأثیری بر روی افزایش آگاهی‌ها پیرامون مسأله افزایش باروری خواهد داشت؟

چون فرهنگ سازی در این مسأله مانند خیلی از مسایل دیگر اجتماعی، حرف اول را می‌زند، باید فرهنگ سازی شود (مقام معظم رهبری به مناسبت کنگره قم)

قاعدتاً ارائه‌ی برنامه‌های آموزشی درست و اطلاع رسانی در سطح جامعه به گروه‌های هدف برنامه‌ی افزایش جمعیت (جوانان) می‌تواند در راستای سیاست‌های جمعیتی رهبر معظم انقلاب باشد و سبب پیشبرد اهداف این برنامه شود.