کاریکاتور هنر توجه‌دادن و تذکردادن است

یکی از مفاهیمی که طی ماه‌های اخیر به تواتر شنیده می‌شود و در مورد آن گفتارها و نوشتارهای مختلفی بچشم می‌خورد مفهوم "نفوذ" و خاصه "نفوذ فرهنگی" است. رهبر معظم انقلاب بویژه در دوران پسابرجام که اهمیت این موضوع بیشتر شده در سخنرانی‌های مختلف، به همه مسؤولان کشور نسبت به افزایش هشیاری بیشتر در برابر نفوذهای فرهنگی دشمن زنهار داده‌اند. در باب اینکه نفوذ فرهنگی در کلام رهبری چه معنایی دارد، ابعاد نفوذ فرهنگی چیست، زمینه‌های نفوذ یا راهکارهای مقابله با نفوذ فرهنگی چیست؟ مکرر گفته‌اند و خوانده‌ایم و شنیده‌ایم. آنچه که من مایلم در این یادداشت کوتاه به آن اشاره کنم نسبتی است که "هنر کاریکاتور" با مفهومی به نام "نفوذ" می‌تواند برقرار سازد.
کاریکاتور هنر بزرگنمایی است، هنر دیدن زوایایی از سوژه است که عموم مردم یا آن را ندیده یا کمتر بدان توجه کرده‌اند، کاریکاتور هنر نیش‌زدن است بی‌آنکه خونی بریزد، هنر توجه‌دادن و تذکردادن است، هنر خندیدن به زشتی‌هاست، هنر رسواکردن آدم‌هایی است که توّهم بزرگی برشان داشته است، هنر قدرت‌بخشیدن به سوژه‌هایی است که قدرت سیاسی با آنها محافظه‌کارانه برخورد می‌کند. کاریکاتور، هنر اعتراض است، اعتراض به چیزهایی که قرار بود باشند اما نیستند، اعتراض به چیزهایی که قرار نبود باشند، اما هستند. اعتراض به چیزهایی که نمی‌خواستیم اما بر ما تحمیل شد. کاریکاتور هنر فریاد است نه فحش، هنر رسواکردن کردن نه سیاه‌نمایی کردن، هنر گریاندن است نه خنداندن. هنرمند کارتونیست نمی‌تواند به سیاست بی‌اعتنا باشد. همچنانکه نمی‌تواند به حقیقت بی‌توجه باشد؛هنرمند می‌باید مخاطبش را به حقیقتی سوق می‌دهد. اگر مکاشفه حقیقت برای مخاطبِ هنرمندِ کارتونیست در مواجهه با اثر بوقوع نپیوندد هرآیینه گذاشتن نام هنر بر آن اثر، جفای بزرگ به ساحت هنر است. جامعه ایران همواره در طول تاریخ در معرض توفنده‌ترین آماج تهاجمات نظامی و فرهنگی بوده است. تهاجم فرهنگی و نفوذ فرهنگی موضوعات جدیدی برای انسانِ ایرانی نیستند. اما چهره نفوذ و استراتژی‌های نفوذ در شرایط فعلی پیچیده‌تر شده است. هنرمند کارتونیست امروز چگونه باید به موضوع نفوذ نگاه کند؟ برخوردی سطحی و مبتنی بر کیفیات زیبایی‌شناسی محض؟ یا برخوردی انقلابی و از سر تعهد به حقیقتی که امروز به محاق رفته و دچار پدیده کسوف شده است؟ رسالت هنرمند کارتونیست وررفتن وپرداختن به سوژه‌هایی خنثی نیست. به اعتقاد بنده، سوژه در اثر یک هنرمندِ کارتونیست حتماً با جهت‌گیری سیاسی و ایدئولوژیک همراه است.امیدوارم این جشنواره نشان دهد هنرمند کارتونیست ایرانی حتماً خود را به حقیقتی متعهد می‌داند که با زبان کاریکاتور بیان شده است. حقیقت مفهومی نیست که تنها فیلسوفان مجاز به نزدیک‌شدن به آن باشند، بلکه گاهی هنرمندان فهم دلنشین‌تری از حقیقت به ما می‌چشانند. واقعیت این است که حقیقت هنگامی که ملبّس به هنر می‌شود دلنشین‌تر است. به تعبیر ساموئل بکت اگر هنر نبود حقیقت ما را می‌کُشت.
داود ضامنی