امام علی علیه‏السلام در نگاه اهل سنت

 

امام علی علیه‏السلام در نگاه اهل سنت

امام علی علیه‏السلام اسوه‏ای جامع و انسانی است که عظمت خِرَد و توان‏مندیهای روحی ـ روانی او، وی را الگویی همیشه جاودان برای امروز و فردا و فرداهای تمامی جوامع ساخته، به گونه‏ای که پیروان شیعی و شیفته‏ی او را در تمامی عصرها و نسل‏ها، سر بلند و خرسند کرده است.

به یقین، برجسته‏گی شخصیّت آن حضرت، آن‏گاه چشم‏گیری خاصی می‏یابد که در سخنان و دیدگاه‏های دیگران تجلّی کند که چنین باوری، دست‏مایه‏ای گران‏بار در هنگام سخن‏وری بوده و لذّت خاصی در کلام شیعیان می‏آفریند همچنین در بحث‏ها و گفت و شنودها با صاحب نظران دیگر مذاهب و یا در عرصه‏هائی مختلف مانند حج و عمره دلائل نیرومندی بر حقانیت شیعه خواهد بود.

در این‏جا، چند آیه از آیات قرآن و دیدگاه‏های اهل سنّت را درباره‏ی شأن نزول هر یک از باب نمونه بیان می‏کنیم:

الف ـ آیة 207 از سورة 2 (بقره)
«ومن الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات اللّه‏ واللّه‏ رؤوف بالعباد»؛ از مردم، کسی است که جان خود را در برابر خشنودی خداوند می‏فروشند و خداوند نسبت به بنده‏گان مهربان است.

* تفسیر آیة در کلام اهل سنّت
مفسِّر معروف اهل سنّت، ثعلبی می‏گوید:
امام علی علیه‏السلام اسوه‏ای جامع و انسانی است که عظمت خِرَد و توان‏مندیهای روحی ـ روانی او، وی را الگویی همیشه جاودان برای امروز و فردا و فرداهای تمامی جوامع ساخته، به گونه‏ای که پیروان شیعی و شیفته‏ی او را در تمامی عصرها و نسل‏ها، سر بلند و خرسند کرده است.

هنگامی که پیامبر اسلام صلی‏الله‏علیه‏و‏آله تصمیم بر هجرت از مکه به مدینه گرفت، برای تحویل امانت‏های مردم و پرداخت پول‏های آنان، علی علیه‏السلام را به جای خود قرار داد و شبانه به سوی «غار ثور» حرکت کرد. و فرمان داد علی علیه‏السلام در بستر او خوابیده و پارچه‏ی سبز رنگی (بُرد خضرمی) که مخصوص خود پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله بود، روی خویش بکشد. مشرکان، در همان شب، اطراف خانه‏ی پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را محاصره کردند.

در این هنگام ایزد، به «جبرئیل» و «میکاییل» وحی فرستاد: «من، بین شما برادری ایجاد کردم و عمر یکی از شما را طولانی‏تر کردم، کدام یک از شما حاضر است ایثار به نفس کند و زندگی دیگری را بر خود ترجیح دهد؟». هیچ کس حاضر نشد. به آنان وحی کرد: «اکنون علی علیه‏السلام در بستر خوابیده است و آماده‏ی فدای جان خود خواهد بود به زمین روید و حافظ و نگاهبان او باشید».

هنگامی که جبرئیل بالای سر و میکائیل پایین پای علی نشسته بودند، جبرئیل می‏گفت: «به به! آفرین بر تو ای علی! ایزد، به واسطه‏ی تو، بر فرشته‏گان افتخار می‏کند.». ناگاه آیه‏ی «ومن الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات اللّه‏ واللّه‏ رؤوف بالعباد»نازل شد.

و در آن، صفات علی علیه‏السلام بیان گردید

1.ابن ابی الحدید معتزلی که از اهل سنّت است ـ درباره‏ی تفسیر این آیه معتقد است که حماسه‏ی علی علیه‏السلام در لیلة المبیت ـ شبِ خوابیدن به جای رسول اللّه‏ صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ـ مورد تأیید همه است جز کسانی که مسلمان نیستند و افراد سبک مغز...، آن را انکار نمی‏کنند

2.

ب ـ آیه 3 از سوره‏ی 9 (توبه)
«وأذان من اللّه‏ ورسوله إلی الناس یوم الحج الأکبر أن اللّه‏ بری‏ء من المشرکین ورسوله فان تبتم فهو خیر لکم وإن تولیتم فاعلموا أنکم غیر معجزی اللّه‏ وبشر الذین کفروا بعذاب ألیم».

و این اعلامی است از ناحیه‏ی ایزد و پیامبرش به [عموم] مردم در روز حج اکبر [روز عید قربان] که ایزد و پیامبر او، از مشرکان بیزارند. اگر توبه کنید، به نفع شما است و اگر سر پیچی کنید، بدانید شما نمی‏توانید خدا را ناتوان سازید [و از قلمرو قدرت‏اش خارج شوید [و کافران را به مجازات دردناک مژده ده.

* تفسیر آیه در کلام اهل سنّت
احمد حنبل ـ پیشوای معروف اهل سنّت ـ از ابن عباس نقل می‏کند که پیامبر فلان شخص (خلیفه‏ی نخست) را فرستاد و سوره‏ی، توبه را به او داد ـ تا به مردم، هنگام حج ابلاغ کند ـ سپس علی علیه‏السلام را به دنبال او فرستاد ـ ، آن را از وی بگیرد و فرمود: «ابلاغ این سوره، تنها، به وسیله‏ی کسی باید باشد که او از من است و من از اویم»

3.
ج ـ آیه 29 ـ 30 از سوره‏ی 83 (مطففین)
«إن الذین أجرموا کانوا من الذین إمنوا یضحکون * وإذا مروا بهم یتغامزون».
تا بدکاران [در دنیا] پیوسته به مؤمنان می‏خندیدند و هنگامی که از کنار آن‏ها می‏گذشتند، با اشاره‏ی چشم و ابرو، به تحقیر و عیب جویی آنان بر می‏خواستند.

* تفسیر آیه در کلام اهل سنّت
برخی از مفسران اهل سنّت، در تفسیر این آیه، این‏گونه نوشته‏اند:
روزی علی علیه‏السلام و جمعی از مؤمنان، از کنار جمعی از کفار مکّه گذشته، آن‏ها به حضرت و مؤمنان خندیدند و آنان را استهزا کردند. این آیات [به دفاع و جانب داری امام و مؤمنان] نازل شد و سرنوشت مسخره کنندگان، را در قیامت روشن ساخت

4.
د ـ آیه 61 از سوره 3 (آل عمران)
«فمن حاجک فیه من بعد ما جاءک من العلم فقل تعالوا ندع أبناءنا وأبناءکم ونساءنا ونساءکم وأنفسنا وأنفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنت اللّه‏ علی الکاذبین».
هر گاه بعد از علم و دانش که [در باره‏ی مسیح] به تو رسیده [باز [کسانی ستیز با تو برخیزند، به آن‏ها بگو: «بیایید فرزندان‏مان و فرزندان‏تان و زنان‏مان و زنان‏تان و خودمان و خودتان را بخوانیم آن‏گاه مباهله می‏کنیم و نفرین ایزد را بر دروغ گویان قرار دهیم.
مباهله، به معنای «رها کردن و قید و بند را از چیزی برداشتن» است؛ یعنی، بنده را به حال خود گذاشتن و عاقبت کار او را به دست ایزد سپردن.

* تفسیر آیه در کلام اهل سنّت
انبوه بی‏شماری از مفسرّان اهل سنّت «أبناءنا» در آیه را اشاره به حسن و حسین علیهما‏السلام و «نساءنا» را فاطمه و «أنفسنا» را اشاره به علی علیه‏السلام دانسته‏اند. که نشان از چشم‏گیری مقام علی علیه‏السلام در عرصه‏ی اثر بخشیدن به نفرین بر دشمنان و آشکار شدن حق، و در کنار رسول اللّه‏ بودن و حتّی همانند جان او گردیدن، دارد

5.
ه•• ـ آیه 1 ـ 3 از سوره 70 (معارج)
«سأل سائل بعذاب واقع * للکافرین لیس له دافع * من اللّه‏ ذی المعارج».
پرسنده‏ای از عذابی فرود آینده، پرسید که ویژه‏ی کافران است و هیچ کس نمی‏تواند آن را دفع کند، از سوی ایزد ذی المعارج ـ صاحب فرشته‏گانی که بر آسمان‏ها صعود می‏کنند.

* تفسیر آیه در کلام اهل سنّت
علاّمه‏ی امینی، نام سی‏تن از عالمان اهل سنّت را بیان می‏کند که همه‏شان، علّت نزول این آیه را درخواست عذاب از سوی منکر انتصاب و ولایت علی علیه‏السلام بعد از رسول اللّه‏ صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ـ در صورت حقّانیّت امامت آن حضرت ـ دانسته‏اند. داستان از این قرار است:

هنگامی که رسول اللّه‏ ـ درود خداوند بر او و دودمان پاک‏اش باد ـ علی علیه‏السلام را در روز عید غدیر خم به خلافت منصوب کرد، درباره‏ی او فرمود: «هر کس، من، مولا و ولّی او هستم، علی، مولا و ولّی او است».

چیزی نگذشت که این سخن، در تمامی شهرها منتشر شد، نعمان بن حارث فهری خدمت پیامبر آمد و گفت: «تو مارا به شهادت به یگانه‏گی ایزد و حقّانیّت و رسالت خود فرمان دادی، سپس فرمان جهاد و حج و روزه و نماز و زکات دادی، ما، همه‏ی این‏ها را پذیرفتیم، امّا به این‏ها راضی نشدی تا این‏که این جوان (علی بن أبی طالب) را به جانشینی خود برگزیدی و گفتی: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه». آیا این سخن، از ناحیه‏ی خودت است یا از سوی ایزد؟».

پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله فرمود: «قسم به آن که موجودی جز او نیست، این، از ناحیه‏ی ایزد است.».
نعمان روی برگرداند و در حالی که می‏گفت: «ایزدا! اگر این سخن، حق است و از ناحیه‏ی تو است سنگی از آسمان بر من بباران!».

ناگاه سنگی بر سرش فرود آمد و او را هلاک کرد. ناگاه آیه «سأل سائل بعذاب واقع للکافرین لیس له دافع»نازل شد

6.
و ـ آیه 5 از سوره 1 (فاتحه الکتاب)
«إهدنا الصراط المستقیم».
ما را به راه راست هدایت فرما.

* تفسیر آیه در کلام و صاحب نظران
علاّمه‏ی طباطبایی درالمیزان از فقیه و تفسیر عیاشی نقل کرده که «صراط مستقیم» در این آیه، امیر مؤمنان علی علیه‏السلام است

7.
در سخن دیگری از امام صادق علیه‏السلام «صراط مستقیم»، «راه به سوی معرفت ایزد» تفسیر شده که دو صراط است: یکی صراط در دنیا و دیگری صراط در آخرت.

صراط دنیا، امام واجب الإطاعه است، برای کسی که او را شناخته و از وی پیروی کرده است. صراط در آخرت، صراطی است که پلِ دوزخ است و کسانی که در دنیا امام واجب الاطاعه را نشناسند، بر این صراط لغزنده و در آتش دوزخ هلاک خواهند شد

8.
نتیجه این‏که حضرت علی علیه‏السلام ، بارزترین مصداق «صراط مستقیم است» و صراط مستقیم، جز از راهِ ولایت، مَعْبَر دیگری ندارد.

آیه 274 از سوره 2 (بقره)
«الذین ینفقون أموالهم باللیل والنهار سرّا وعلانیةً فلهم أجرهم عند ربّهم ولا خوفٌ علیهم ولا هم یحزنون».

کسانی که اموال خود را، در شب و روز، پنهان و آشکار انفاق می‏کنند، پاداش‏شان نزد پروردگار است و نه ترسی برای آن‏ها است و نه غمگین می‏شوند.

* تفسیر آیه در کلام اهل سنّت
افزون بر مفسران شیعی، عالمان اهل تسنّن مانند ابن عساکر، طبرانی، ابن هاشم، ابن جریر و امام فخر رازی9، نیز در تفاسیر خود، نزول این آیه را درباره‏ی حضرت علی علیه‏السلام دانشته‏اند.
داستان شأن نزول این آیه، آن است که امام علی علیه‏السلام در حالی که چهار درهم در روز، یک درهم در شب، سومین آن را مخفیانه و درهم آخر را آشکارا در راه ایزد انفاق کرد.

بی‏شک حکم کُلّی و معیار روشن این شیوه، آن است که تمامی دینْ باوران، در عصرها و نسل‏های مختلف، در آشکار و مخفی بودن ـ و کیفیت اعمال صالح خود ـ جنبه‏های اخلاقی و اجتماعی و یا ابعاد شخصیّت کمک گیران را مراعات کنند، آن‏جا که حفظ آبروی افراد لازم است، از انفاق آشکار دوری جویند و چون تعظیم شعائر مذهب و تشویق افراد به عمل شایسته مطرح شود ـ و در کنار آن آبروی افراد حفظ شود ـ در برابر نگاه و توجه دیگران کمک کنند. در کنار کمک‏های خویش، هیچ‏گاه از فقر و تنگ دستی، بیمی نداشته باشند و به وعده‏های الهی امیدوار و به او توکل کنند تا بدین سان رضایت ایزد را کسب کرده و توشه‏ای همیشه‏گی برای آخرت خود بیندوزند

10، همانند امام متقیان و پیشوای ایزد خواهان، حضرت علی علیه‏السلام .

ح ـ آیه‏ی 12 از سوره 69 (الحاقّه)
«لنجعلها لکم تذکرة وتعیها أذن واعیة».
(تا آن را وسیله‏ی تذکّری برای شما قرار دهیم و گوش‏های شنوا آن را نگهداری می‏کنند).

* تفسیر آیه در کلام اهل تسنّن و تشیّع
برخی از مفسّران شیعی، سی حدیث از اهل تسنّن و تشیّع در نزول این آیه درباره‏ی حضرت علی علیه‏السلام نقل کرده‏اند که نشانه‏ی عظمت مقام امام علیه‏السلام نسبت به دانایی اسرار پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و وراثت همه‏ی علوم رسول اللّه‏ ـ درود ایزد بر او و دودمان‏اش باد ـ است.

حدیث، از آن‏جا آغاز می‏شود که رسول اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله هنگام نزول آیه‏ی «وتعیها أذن واعیة» فرمود:

«من، از ایزد درخواست کردم، گوش‏های علی را از این گوش‏های شنوا و نگه‏دارنده‏ی حقایق قرار دهد.».

به دنبال سخن پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ، علی علیه‏السلام فرمود: «من، هیچ سخنی بعد از آن، از رسول اللّه‏ نشنیدم که آن را فراموش کنم11، بلکه همیشه، آن را به خاطر داشتم.

ط ـ آیات 5 و 8 و 9 از سوره 76 (انسان)
«إن الأبرار یشربون من کأس کان مزاجها کافورا * ... ویطعمون الطعام علی حبه مسکینا ویتیما وأسیرا * إنما نطعمکم لوجه اللّه‏ لا نرید منکم جزاء ولا شکورا».

نیکان از جامی می‏نوشند که با عطر خوش، آمیخته است...[آنان] غذای ـ خود را ـ با این‏که به آن علاقه ـ و نیاز ـ دارند، به مسکین و یتیم و اسیر می‏دهند ـ و می‏گویند ـ : «ما، شما را برای رضای الهی، طعام می‏دهیم و هیچ پاداش و تشکّری از شما نمی‏خواهیم...

* تفسیر آیه در کلام اهل تسنّن و تشیّع
34 نفر از عالمان معروف اهل تسنّن، با نقل حدیثی در کتاب‏های خود، این آیات را درباره‏ی ایثار امام علی علیه‏السلام و خاندان تاب‏ناک او دانسته‏اند و تمامیِ عالمان شیعی، هجده آیه مورد بحث را از افتخارات بی‏نظیر و فضایل بسیار مهم حضرت علی و فاطمه زهرا و فرزندان‏شان علیهم‏السلام شمرده‏اند

12.
ماجرای نزول آیات، بدین گونه بود که حسن و حسین علیهما‏السلام بیمار شدند. پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله با جمعی از یاران به عیادت‏شان رفتند و به علی علیه‏السلام گفتند: «ای ابو الحسن! خوب بود، نذری برای شفای فرزندان خود می‏کردی.».

علی علیه‏السلام ، فاطمه علیها‏السلام و فضه، رضوان اللّه‏ علیها، ـ خادم آنان ـ نذر کردند، اگر آن دو شفا یابند، سه روز، روزه بگیرند. (طبق برخی از روایات، حسن و حسین علیهما‏السلام نیز گفتند: «ما هم نذر می‏کنیم و روزه می‏گیریم.».

چیزی نگذشت که هر دو، شفا یافتند در حالی که از نظر مواد غذایی، دست خالی بودند. علی علیه‏السلام سه مَنْ جو قرض کرد و فاطمه علیها‏السلام یک سوم آن را آرد کرد و نان پخت.

هنگام افطار، سائلی به در خانه آمد و گفت: «سلام بر شما ای خاندان محمد! مُست‏مندی از مُست‏مندان مسلمانان هستم، غذایی به من دهید! ایزد، به شما، از غذاهای بهشتی مرحمت کند!».

آنان، همه‏گی، مسکین را بر خود مقدّم داشتند و سهم خود را به او دادند و آن شب جز آب ننوشیدند.

روز دوّم را نیز روزه گرفتند و موقع افطار، یتیمی ندای کمک سر داد و باز آنان، غذای خود را به او دادند.
در سوّمین روز روزه، اسیری از غذای آنان طلب کرد و باز آنان، ایثار کرده و غذای خویش بدو بخشیدند و خود با آب افطار کردند.

صبح فردا حضرت علی، دست حسن و حسین علیهم‏السلام را گرفته، خدمت رسول اللّه‏ آمدند و هنگامی که پیامبر، عزیزان خود را نظاره کرد، دید از شدّت گرسنه‏گی می‏لرزند! فرمود: «این حالی که در شما می‏بینم، برای من بسیار گران است!». سپس برخاست و با آنان بر خانه‏ی فاطمه وارد شده، دید، دختر عزیزش، در محراب عبادت ایستاده است، در حالی که از شدّت گرسنه‏گی شکم او به پشت چسبیده و چشمان‏اش به گودی نشسته است.

اندوه، وجود رسول اللّه‏ صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را فرا گرفت و در حالی که غبار غم بر قلب مبارک آن حضرت نشسته بود، جبرییل نازل شد و گفت: «ای محمد: این سوره را بگیر! ایزد، با چنین خاندانی، به تو تهنیت می‏گوید.».

«آن گاه جبرییل، سوره‏ی هل اتی ـ و هجده آیه مربوط به ایثار علی، فاطمه، حسن، حسین علیهم‏السلام را نازل کرد13.».

آیه‏ی 19 از سوره 8 (توبه)
«أجعلتم سقایة الحاج وعمارة المسجد الحرام کمن إمن باللّه‏ والیوم الأخر وجاهد فی سبیل اللّه‏ لا یستوون عند اللّه‏ واللّه‏ لا یهدی القوم الظالمین».

آیا سیراب کردن حجاج و آباد ساختن مسجد الحرام را همانند [عمل[ کسی قرار دادید که ایمان به ایزد و روز قیامت آورده و در راه او جهاد کرده است؟ [این هر دو]، هرگز، نزد ایزد، مساوی نیستند ایزد، گروه ظالمان را هدایت نمی‏کند.

* تفسیر آیه در کلام اهل تسنّن
دانش‏مند معروف اهل سنّت، حاکم حسکانی، از بریده نقل می‏کند که شیبه و عباس، هر کدام، بر دیگری افتخار می‏کردند. علی علیه‏السلام از کنار آن دو می‏گذشت، از افتخار کردن آنان پرسش کرد عباس گفت: امتیازی به من داده شده که اَحدی ندارد و آن، مسئله‏ی آب دادن به حجاج است.

شیبه گفت: «من، تعمیر کننده‏ی مسجد الحرام (و کلیددار کعبه) هستم.

علی علیه‏السلام گفت: «با این‏که از شما حیا می‏کنم، امّا باید بگویم، با این سن کم، افتخاری دارم که شما ندارید».

آن دو پرسیدند: «کدام افتخار؟!».
حضرت فرمود: «من، با شمشیر، جهاد کردم تا شما ایمان به ایزد و پیامبر آوردید!».
پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله علی علیه‏السلام را خواست و از ماجرا پرسش کرد. ناگاه جبریل نازل شد و گفت: «ای محمّد! پروردگارت، به تو سلام می‏رساند و می‏گوید که این آیات را بر آن‏ها بخوان: «أجعلتم سقایة الحاج...»(1).».

1 ـ نک: تفسیر طبری، فخر رازی و آثار اصحاب النزول واحدی، تفسیر خازن بغدادی، معالم التنزیل بغوی، مناقب ابن مغازلی و جامع الأُصول ابن اثیر.

برای توضیح بیش‏تر در باره‏ی این حدیث و شخصیات مدارک آن به إحقاق الحق مرحوم شوشتری، ج 3، ص 122 تا 127 مراجعه کنید.

(تفسیر نمونه، ج 7، ص 322).
نیز به؛ تفسیر الکاشف، ج 5، ص 201 ؛ تفسیر الحدید، ج 4، ص 158 تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 535 ؛ تفسیر نمونه، ج 7، ص 322 مراجعه کنید.
احمد لقمانی

پاورقیها:
10 ـ رک: تفسیر نمونه، ج 2، ص 267 ؛ تفسیر نور ؛ حجة الاسلام قراشی، ج 1، ص 549 ؛ و تفسیر مراغی، ج ، ص .
 
12 ـ رک: الغدیر، علامه امینی، ج 3، ص 107 تا 111 ؛ إحقاق الحق، قاضی نور اللّه‏ شوشتری، ج 3، ص 157 تا 171 ؛ تفسیر نمونه، ج 25، ص 345 ؛ تفسیر أحسن الحدیث، ج 12، ص 274 ؛ الجدید، ج 7، ص 283 ؛ حجة التفاسیر، ج 7، ص 139 ؛ الکاشف، ج 4، ص 670 ؛ کشف الأسرار، ج 10 ص 319.
 
11 ـ نک: تفسیر قرطبی، ح 10، ص 6743 ؛ مجمع البیان، روح البیان، روح المعانی، المیزان وتفسیر ابو الفتوح رازی، ذیل آیه 12 سوره معارج؛ مناقب ابن مغازلی شافعی، ص 245.
 
1 ـ تفسیر نمونه، آیه اللّه‏ مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان، ج 2، ص 46 ؛ رک: الغدیر، ج 2، ص 44.
 
2 ـ نک: شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 3، ص 270 ؛ إحیاء العلوم، غزالی، ج 3، ص 238 ؛ نزهة المجالس، صفوری، ج 2، ص 209 ؛ فصول المهمه، ابن صباغ مالکی؛ تذکرة الخواص، سبط ابن جوزی حنفی، ص 21 ؛ مسند احمد حنبل، ج 1، ص 348 ؛ تاریخ طبری، ج 2، ص 101 تا 99 با سیره‏ی ابن هشام، ج 2، ص 291 با تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 29.
 
3 ـ رک: مسند احمد حنبل، ج 1، ص 231 (طبع مصر)؛ همان، ج 23، ص 212 ؛ همان، ج 21 ص 150 ؛ خصایص نسائی، ص 28.
 
4 ـ رک: تفسیر فخر رازی، قرطبی، روح المعانی و کشّاف زمخشری، ذیل آیه 29 و 30 از سوره‏ی مطففین؛ تفسیر نمونه، ج 26، ص 238 و 284 ؛ تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 4 و 535 ؛ تفسیر أحسن الحدیث ج 8، ص 324 و ج 11، ص 68 ؛ تفسیر البیان، ج 2، ص 99 ؛ ج 3، ص 556 ؛ تفسیر الجدید ج 6، ص 365 ؛ تفسیر الکاشف، ج 1، ص 196 و ج 2، ص 414.
 
5 ـ نک: صحیح مسلم، ج 7، ص 120 ؛ مسند أحمد بن حنبل، ج 1، ص 185 ؛ تفسیر طبری، ج 3، ص 192 ؛ مستدرک حاکم نیشابوری، ج 3، ص 150 ؛ دلائل النبوة، حافظ ابو فهیم اصفهانی، ص 297 ؛ روح المعانی، آلوس، ج 3، ص 167 ؛ کشاف زمخشری، ج 1، ص 193 ؛ فصول المهمة ابن صباغ، ص 108 ؛ الجامع لاحکام القرآن، علامه قرطبی، ج 3، ص 104.
 
6 ـ تفسیر نمونه، ج 25، ص 7.
 
7 ـ تفسیر المیزان (مترجم)، ج 1، ص 49 ؛ تفسیر البرهان، علاّمه بحرانی، ج 1، ص 50.
 
8 ـ همان؛ رک: تفسیر نمونه، ج 19، ص 40 ؛ تفسیر المیزان، ج 15، ص 406 ؛ تفسیر مجمع البیان، ج 6، ص 427.
 
9 ـ نک: تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 290 و 291.

گرد آوری : اکرم صدیقی